Om die vraag te beantwoorden moeten we eerst even een stapje terug doen. Want: wat is cultuur eigenlijk? Ik wil geen definitie geven, maar we kunnen stellen dat cultuur 'tussen mensen zit'. Cultuur schept orde, vormt mensen, geeft unieke antwoorden op universele vragen, is functioneel en zingevend.

Vijf principes die helpen nadenken over cultuur

In plaats van cultuur te definiëren, vind ik het zinvoller om vijf principes te geven die helpen om over cultuur na te denken.

1. Cultuur is geen fysiek object. Cultuur is een construct.
2. Cultuur is een eigenschap van een groep mensen (niet van een individu).
3. Cultuur ontstaat 'vanzelf' binnen complexe systemen (zoals een groep mensen). Cultuur wordt niet 'veroorzaakt'.
4. Cultuur heeft bijgedragen aan het voortbestaan van de organisatie tot nu toe. Niet geschikt om alle toekomstige uitdagingen aan te gaan, maar wel een bron van kracht.
5. Cultuur is neutraal. Normatieve perspectieven op cultuur zijn het gevolg van onze persoonlijke voorkeuren.

Twee hoofdstromingen in denken over cultuur

Er zijn twee hoofdstromingen binnen het denken over cultuur. De ene stroming, die ikzelf aanhang, ziet cultuur als een bril om naar een organisatie te kijken. Het is een bril die verklaart. Deze manier van denken past volledig bij de hierboven genoemde principes. Met een dergelijke benadering kunnen we bijvoorbeeld zien hoe cultuur een belangrijke factor is in hoe mensen over risico's denken.

De andere stroming ziet cultuur als een middel om doelen te bereiken. Door het veranderen van de cultuur kun je risico's beheersen. Deze functionele benaderingen zien cultuur als iets meetbaars en maakbaars. Dat kan tot op zekere hoogte nuttig zijn, maar stuit (gezien de hiervoor genoemde principes) op enig moment op problemen.

'Cultuur ontstaat vanzelf' beperkt maakbaarheid

Die maakbaarheid uit de tweede stroming wordt vooral beperkt door het derde principe: cultuur ontstaat vanzelf. Laat een groep mensen een tijdje met elkaar omgaan en je zult zien dat er bepaalde patronen ontstaan. In de manier waarop ze met elkaar omgaan, hoe ze met elkaar praten, hoe ze zich kleden. Alsof een onzichtbare macht het gedrag van de groepsleden stuurt. Dat is dus wat we cultuur noemen. Niets specifieks is nodig geweest om die te laten ontstaan.

Cultuur kan uiteraard worden beïnvloed door van alles en nog wat. Bijvoorbeeld door externe omstandigheden. Stel je voor dat die groep mensen opeens met een pandemie wordt geconfronteerd en alleen nog maar via Teams met elkaar kan omgaan. Na een tijdje zul je zien dat er andere patronen ontstaan in hun omgang met elkaar.

Stel je voor dat die groep mensen opeens met een pandemie wordt geconfronteerd en alleen nog maar via Teams met elkaar kan omgaan.”

Cultuur is altijd in beweging. Hoewel bepaalde zaken redelijk gelijk blijven gedurende een lange periode, veranderen de patronen die we cultuur noemen voortdurend.

Beïnvloedbaar is niet hetzelfde als maakbaar

Als cultuur beïnvloedbaar is, ligt het voor de hand te denken dat je dit ook bewust kunt doen. En dat klopt. Je kunt bijvoorbeeld de samenstelling van de groep veranderen. Of nieuwe regels invoeren. Ook kun je de technische hulpmiddelen veranderen of de groepsleden meer of minder middelen verstrekken. Of de doelen van de groep wijzigen. Maar dat betekent nog niet dat cultuur maakbaar is. Want beïnvloedbaar is niet hetzelfde als maakbaar.

Maakbaarheid impliceert dat je vooraf kunt bedenken wat je wilt. Dat je het – voor een belangrijk deel – kunt ontwerpen. Dat je de 'dingen' kunt manipuleren en vormen totdat je het resultaat krijgt dat je wenst.

Echter, de maatregelen die je neemt om een groep (en de cultuur) te beïnvloeden, hebben nooit exact de uitwerking die je vooraf had bedacht. Mensen geven namelijk hun eigen betekenis aan de veranderingen en reageren er op hun eigen manier op. En anderen binnen de groep reageren daar weer op.

Kleine veranderingen in kleine stapjes uitbreiden

Dat is de reden waarom veel goedbedoelde maatregelen vaak niet de beoogde resultaten opleveren. Besluit je bijvoorbeeld een bonus te geven voor een bepaald aantal meldingen van onveilige situaties? Dan betekent dat niet per se dat je betere informatie over onveiligheid krijgt. Het is voor mensen immers veel makkelijker om iets simpels te melden om op die manier de bonus te scoren.

Het beste wat je kunt doen is om kleine veranderingen te maken en te kijken hoe die werken. Bij goed resultaat kun je de verandering dan in kleine stapjes uitbreiden. Anders krijg je onherroepelijk te maken met een culture as imagined (wat je dacht dat er zou gebeuren) en een culture as done (wat er in werkelijkheid gebeurt).