Het Europese beleid om PFAS-houdende producten zoveel mogelijk uit te bannen ter bescherming van het milieu en de volksgezondheid, raakt ook de brandweer en de industrie. Het naderende EU-totaalverbod op PFAS in blusschuim noopt bedrijven en brandweerkorpsen tot een overstap op fluorvrije alternatieven.
Deze transitie hebben veel grote chemiebedrijven en hun brandweerorganisaties, maar ook veiligheidsregio’s, inmiddels al gemaakt. Sinds december 2025 controleert de Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) of bedrijven zich voldoende inspannen om hun oude schuimconcentraat te vervangen door alternatieven. En of ze hun PFAS-houdende schuimvoorraden volgens de regels afvoeren.
Eigenschappen PFAS zowel voor- als nadeel
PFAS-houdend brandblusschuim was decennialang de standaard voor het waarborgen van de brandveiligheid in industriële inrichtingen. Reden zijn de kenmerken van per- en polyfluoralkylstoffen, zoals PFAS voluit heten. Allereerst zijn ze water- en olieafstotend. Daarnaast lenen ze zich dankzij de chemische resistentie en de fysische eigenschappen van de (PFAS)-fluorverbindingen uitstekend voor het afdekken van brandende of gelekte (giftige) vloeistofplassen.
Precies die eigenschappen maken PFAS ook tot een aanzienlijk milieu- en gezondheidsrisico. Want de stoffen breken niet af in het milieu, verspreiden zich gemakkelijk in grond- en oppervlaktewater en zijn toxisch en 'bio-accumulatief'. Bij frequente relatief kleine blootstelling kunnen PFAS zich opstapelen in het lichaam en ernstige gezondheidsschade veroorzaken. PFAS zijn onder andere kankerverwekkend, hebben impact op het immuunsysteem en zijn waarschijnlijk mutageen, waardoor het voortplantingscellen aantast.
Alle PFAS-verbindingen Zeer Zorgwekkende Stoffen
Vanwege de genoemde grote gevaren voor het milieu en de gezondheid zijn sinds 14 november 2024 alle PFAS-verbindingen geclassificeerd als 'Zeer Zorgwekkende Stoffen' (ZZS). Op grond van de Europese POP-verordening (persistente organische verontreinigende stoffen) is toepassing van diverse typen PFAS in brandblusschuim sinds december 2025 verboden. Hoewel er voor gebruik van sommige PFAS-typen in de hoogste categorie risicobedrijven (Seveso) onder stringente voorwaarden nog een uitzondering geldt tot uiterlijk 2035.
Veel bedrijfsbrandweerorganisaties in de chemie en op luchthavens zagen de bui al een paar jaar hangen. Steeds meer bedrijven hebben de afgelopen jaren de overstap gemaakt naar PFAS-vrije alternatieven. Dat is een proces waarin het aankomt op gedegen analyse en planning, ook vanuit veiligheidskundige optiek.
Diverse fasen in de blusschuimtransitie
Hoe werken het verbod en de 'blusschuimtransitie' door bij organisaties die decennialang met PFAS-houdend schuim hebben gewerkt? Zijn er zorgen bij de medewerkers over de mogelijk gelopen gezondheidsrisico's? En hoe kunnen bedrijven problemen voorkomen als de ILT op bezoek komt om te controleren op de aanwezigheid van fluorhoudend brandblusschuim?
Jochem van de Graaff is, als adviseur en projectmanager bij H2K, schuimexpert en begeleidt bedrijven bij hun blusschuimtransitie. Van de Graaff: "Het verbod op PFAS in blusschuim hing al een aantal jaren boven de industrie. Het gaat om een gefaseerd verbod, want PFAS vormen een enorm grote stoffengroep die meer dan 10.000 chemische varianten kent. Ook in blusschuim zijn tal van PFAS-soorten gebruikt. Zoals PFOS, dat al in 2011 is verboden. Daarna volgden ook andere PFAS-typen. Meest recent is het verbod op PFOA, sinds december 2025.
Schuimfabrikanten hebben na verboden meermaals de receptuur van schuimconcentraat aangepast naar PFAS-varianten met een iets andere chemische formule, waarvoor de restrictie niet gold. Per saldo blijken echter vrijwel alle PFAS-verbindingen schadelijk. De wetgever heeft er nu voor gekozen de gehele groep PFAS-verbindingen in blusschuim en later ook voor andere toepassingen te verbieden. Schuimfabrikanten sorteren daar al op voor en produceren vrijwel geen PFAS-houdend schuimconcentraat meer."
PFAS-blusschuim als beroepsziekterisico
Geldt PFAS-houdend blusschuim in de industrie en de brandweerpraktijk als risicofactor voor het oplopen van beroepsziekten? Van de Graaff: "Dat risico is er vooral voor mensen die frequent aan het spul worden blootgesteld. Bekend is een voorbeeld van een brandweerinstructeur in de Verenigde Staten die 30 jaar lang blustrainingen met schuim heeft verzorgd op een militair oefencentrum en daardoor ziek is geworden. In Nederland kennen we eigenlijk geen casuïstiek."
"In theorie lopen werknemers in schuimproductiefabrieken een verhoogd risico. Evenals leveranciers en monteurs die onderhoudswerk doen aan schuimblusinstallaties. Voor brandweerlieden ligt dat risico een stuk lager. Die oefenen slechts sporadisch met blusschuim en gebruiken het in de praktijk maar zelden. Daar komt bij dat het veiligheids- en gezondheidsbewustzijn bij industriële en overheidsbrandweren in de afgelopen jaren sterk is verhoogd, met veel aandacht voor arbeidshygiëne en voorkomen van blootstelling. Daarbij gaat het om rook en roet, maar ook om blusschuim."
Gezondheidsonderzoek voor GB-medewerkers
De woorden van Van de Graaff worden gestaafd door een onderzoek dat de Gezamenlijke Brandweer (GB) Rotterdam in 2018 liet uitvoeren onder haar operationele medewerkers. De publiek-private collectieve brandweer voor het Rotterdamse haven- en industriegebied is met 300 medewerkers en 9 kazernes de grootste industriële brandweerorganisatie van Nederland en heeft ook de grootste voorraad blusschuim.
Vanwege de toenemende maatschappelijke zorgen over de gevaren van PFAS en de zorgplicht voor haar werknemers, stelde de GB al het uitrukpersoneel in de gelegenheid om op vrijwillige basis mee te doen aan een gezondheidsonderzoek. Arie Kleijwegt, hoofd Preparatie en Ondersteuning bij de GB: "De animo voor dat onderzoek was groot. Via bloedonderzoek werd bij de deelnemers gecontroleerd of zij verhoogde PFAS-waarden in hun bloed hadden. Als referentie hebben we hetzelfde onderzoek ook laten uitvoeren bij kantoormedewerkers."
"Wat bleek: bij de operationele medewerkers waren de gemeten PFAS-waarden in het bloed niet verhoogd ten opzichte van het kantoorpersoneel. Dat stelde ons als werkgever gerust. Maar het toont wel aan hoezeer PFAS al verspreid zijn in de leefomgeving en dat mensen het via allerlei wegen kunnen binnenkrijgen. Ze zitten in tal van dagelijkse gebruiksproducten en daardoor is één bepaalde blootstellingsbron heel moeilijk aan te tonen. Tenzij we bij onze operationele doelgroep wel verhoogde waarden zouden hebben gevonden."
GB PFAS-vrij na grondige reiniging materieel
De GB onderschrijft de milieu- en gezondheidsrisico's van PFAS-houdend blusschuim wel en heeft daarom haar volledige voorraad schuimconcentraat laten vervangen. Raymond Bras, senior strategisch adviseur bij de GB: "Al het materieel waarin het fluorhoudend schuimconcentraat is gebruikt, zoals voertuigen en voorraadtanks, is grondig gereinigd. Sinds december 2025 is de GB volledig PFAS-vrij."
"Tijdens het proces is de ILT diverse keren op bezoek geweest om toe te zien op naleving van de regels voor het afvoeren van PFAS-houdend schuimconcentraat en afval. We hebben de Inspectie alle gevraagde documentatie laten zien om aan te tonen dat we bij de reiniging van ons materieel volgens de regels hebben gewerkt."
Strenge regels ILT voor PFAS-blusschuim
En die regels zijn streng, weet schuimexpert Jochem van de Graaff: "Organisaties die nog voorraden PFAS-houdend schuimconcentraat hebben, moeten hiervan een gedetailleerde administratie bijhouden. Daarin moet exact staan welke hoeveelheid schuimconcentraat zij hebben en met welk type PFAS. Er zijn Seveso-bedrijven die vanwege hun externe veiligheidsrisico en de bijbehorende complexe brandscenario's gebruik mogen maken van de tijdelijke ontheffing. Die moeten dan wel aantonen dat zij zorgen voor opvang van verontreinigd bluswater, zodat dit niet in het milieu terechtkomt. Ook moeten ze laten zien dat ze dat bluswater op de juiste wijze via een gecertificeerde en gespecialiseerde reiniger laten verwerken."
"Een knelpunt kan zijn dat er bij die verwerkingsbedrijven te weinig capaciteit is, zodat gebruikers hun restpartijen noodgedwongen langer op eigen terrein moeten opslaan. Die gebruikers moeten dan waarborgen dat de vaten of containers niet kunnen lekken, om verspreiding en blootstelling te voorkomen. Bedrijven moeten bij bezoek van de Inspectie kunnen aantonen dat ze aan al deze eisen voldoen. Ook moeten zij een transitieplan overleggen, waarin staat hoe zij de vervanging van hun blusschuim aanpakken."
Voor de reiniging van materieel en blussystemen gelden eveneens strenge eisen. Via een intensief spoelproces moeten tanks, pompen en leidingen zo worden gereinigd dat er geen PFAS-resten in achterblijven. Anders zou de mogelijkheid bestaan van een nieuwe 'besmetting' van in het systeem gebracht PFAS-vrij schuimconcentraat. Daardoor zou alsnog verspreiding en blootstelling kunnen plaatsvinden. Een een-op-een vervanging van PFAS-houdend schuimconcentraat door een fluorvrij product zonder grondige reiniging is dus geen optie.
Aandachtspunten transitie naar PFAS-vrij blusschuim
Naast morsen en blootstelling voorkomen zijn er bij de transitie naar PFAS-vrij blusschuim nog enkele andere veiligheidskundige aandachtspunten. Zo is het essentieel dat het PFAS-vrije schuim dezelfde blusprestatie levert als het PFAS-houdende schuim. Dit is vooral belangrijk voor bedrijven met bijzondere brandrisico's, zoals raffinaderijen en tankterminals.
Van de Graaff: "Jarenlang gold in de petrochemie de aanname dat PFAS-houdend schuim het enige effectieve blusmiddel was voor de grootste realistische brandscenario's. Maar de schuimindustrie heeft veel geïnvesteerd in de ontwikkeling van PFAS-vrije alternatieven en die zijn inmiddels ruim beschikbaar."
Incidentscenario's grondig analyseren
"Bedrijven die nog een Seveso-ontheffing hebben, moeten om te beginnen hun incidentscenario's grondig analyseren. De nieuwe fluorvrije schuimconcentraten hebben namelijk een iets andere werking, waardoor het mogelijk nodig is om delen van het materieel en de blus- en trainingsprocedures aan te passen. Er komt iets meer bij kijken om een schuimdeken van de juiste kwaliteit op een brandhaard of vloeistofplas te brengen. Maar met de juiste training en de juiste werkwijze zijn er situaties waarin fluorvrije schuimtypen zelfs beter werken dan fluorhoudend blusschuim."
Einde productie PFAS-houdend blusschuim
Voor bedrijven met een hoog brandrisicoprofiel die nog PFAS-houdend schuim in hun blussystemen hebben, is er volgens Van de Graaff een belangrijk aandachtspunt. En dat is dat fabrikanten het PFAS-houdende schuimconcentraat niet meer produceren, omdat ook de grondstoffenleveranciers langzamerhand de productiecapaciteit aan het afbouwen zijn. Daarom moeten bedrijven erop bedacht zijn dat ze hun voorraad niet meer kunnen aanvullen als ze die geheel of gedeeltelijk hebben verbruikt.
Dit kan betekenen dat die bedrijven bepaalde risicovolle bedrijfsprocessen moeten stilleggen. Want zonder schuimvoorraad voldoet het bedrijf niet meer aan de Seveso-regelgeving die eisen stelt aan het borgen van snelle onderdrukking van brandhaarden.
PFAS-vrij blusschuim met verstand toepassen
Zoals gezegd heeft de Gezamenlijke Brandweer de schuimtransitie inmiddels achter de rug. De GB heeft de volledige voorraad van 200.000 liter schuimconcentraat inmiddels vervangen door een voorraad van 275.000 liter PFAS-vrij blusschuim.
"Om onze maatgevende incidentscenario's aan te kunnen, hebben we wel meer schuimconcentraat nodig dan voorheen", verduidelijk strategisch adviseur Bras. "Dat hangt samen met de andere eigenschappen van het nieuwe schuim. In de begintijd van de discussie over PFAS hadden we nog twijfels over beschikbare PFAS-vrije alternatieven. Maar na testen en oefeningen hebben we nu het volste vertrouwen in het nieuwe brandblusschuim."
"Toch zijn we ook daar voorzichtig mee, benadrukt Bras. "Want hoewel het schuimconcentraat fluorvrij is, is het nog steeds een chemisch product waaraan je jezelf niet onnodig moet blootstellen. Er is binnen de Nederlandse brandweer de afgelopen jaren een flinke sprong voorwaarts gemaakt met beheersing van arbeidshygiënische risico’s. Dus passen we ook het nieuwe blusschuim toe met verstand en met goede procedures en werkwijzen voor het voorkomen van blootstelling. Met de juiste arbeidshygiënische strategie kunnen we er veilig mee werken."
