Een flink deel van het terrein van Tata Steel in IJmuiden gaat de komende jaren ingrijpend op de schop. Eind september 2025 tekenden de staalproducent, de Nederlandse Staat en de Provincie Noord-Holland een gezamenlijke intentieverklaring voor een majeure verduurzamingsoperatie van de staalproductie in Nederland.
De ambities: een sterke reductie van de uitstoot van CO2, diverse investeringen in verbetering van de leefomgeving voor omwonenden en verkleining van gezondheidsrisico's. De 'Joint Letter of Intent' is een tussenstap naar bindende afspraken en een definitieve maatwerkovereenkomst. Tata Steel Nederland is al voortvarend aan de slag met het ontwerp van de nieuwe fabrieken.
Vakinhoudelijke uitdaging van formaat
Arbeidshygiënist Hilda Hoek werkt sinds 2020 bij de afdeling HSSE van Tata Steel Nederland. Zij staat voor een vakinhoudelijke uitdaging van formaat: arbeidshygiënische advisering bij de grootste verduurzamingsoperatie in de geschiedenis van het staalbedrijf. Een win-winsituatie voor de omgeving en de werknemers. Want de bouw van nieuwe fabrieken biedt een unieke kans om de werkomgeving te ontwerpen en in te richten volgens de nieuwste inzichten voor veilig en gezond werken. En dat is waar zij als vakspecialist voor stáát.
Wat gaat er op hoofdlijnen allemaal veranderen op het immense Tata Steel-terrein? En hoe dragen die maatregelen bij aan het behalen van de milieu- en gezondheidsdoelen?
"Het meest ingrijpende project is de vervanging van een van de op steenkool gebaseerde hoogovens door een nieuwe aardgasgestookte installatie. Dat maakt het productieproces al veel schoner. Op termijn zal aardgas als transitiebrandstof worden vervangen door de nog duurzamere alternatieven biomethaan of waterstof, zodra die betaalbaar en beschikbaar zijn."
"Een tweede grote investering is een 'Electric Arc Furnace', een installatie die ijzer en schroot smelt met behulp van krachtige elektriciteit. Met de komst van deze moderne installaties, de Direct Reduced Iron-installatie (DRI) en de elektrische oven (EAF), gaan Kooks- en Gasfabriek 2 en Hoogoven 7 sluiten. De CO₂-uitstoot zal afnemen met ruim 40%."
Zijn er, naast de bouw van deze nieuwe installaties, nog andere ingrepen op het terrein die bijdragen aan gezondheid en veiligheid voor werknemers en omwonenden?
"Jazeker, we investeren ook in extra maatregelen die de leefomgeving verbeteren en gezondheidsrisico's verminderen. Zoals overkappingen bij de ertsvelden en schrootverwerking, overkappingen bij de slakverwerking en extra filters op de nieuwe installaties. In 2045 willen we volledig CO2-neutraal staal produceren."
Wat is jouw rol als arbeidshygiënist in dit verduurzamingsproject?
"De bouw van de nieuwe fabrieken en installaties is voor ons de ideale gelegenheid om, naast de doelstellingen voor klimaat en leefomgeving, ook goede werkomstandigheden voor de Tata Steel-medewerkers te borgen. Voor nieuwe fabrieken gelden veel strengere eisen ten aanzien van arbeidshygiëne dan voor bestaande industrie. Volgens de wet- en regelgeving moeten bij nieuwbouw de op dit moment best beschikbare technieken en inzichten worden toegepast om blootstelling zo veel mogelijk te voorkomen."
'Mijn taak is te toetsen of de plannen aan die eisen voldoen en de ontwerpen te voorzien van advies voor het waarborgen van de gezondheid van werknemers. Het mooie van volledige nieuwbouw is dat je optimale arbeidsomstandigheden al op de tekentafel in het ontwerp kan inbouwen."
Wat zijn vanuit arbeidshygiënisch perspectief de grootste uitdagingen bij de realisatie van die nieuwe installaties?
"Cruciaal is een brede kijk op het ontwerp van de nieuwe productiefaciliteiten, waarbij de bouwwerken en hun inrichting vanuit meerdere invalshoeken worden beschouwd. Als je uitsluitend vanuit de eisen voor het milieu en de leefomgeving zou redeneren, lijkt het een logische gedachte om een volledig gesloten schil om het gebouw heen te zetten. Dan blijven alle vrijkomende schadelijke stoffen immers binnen de fabriek."
"Het gevolg is wel dat de in de fabriek aanwezige werknemers dan juist meer worden blootgesteld. Je moet dus een goede arbeidshygiënische strategie volgen om binnen zo’n 'zero-emissiegebouw' de gezondheid van de werknemers te beschermen. Daar steken we in dit project veel energie in. Een interessante uitdaging, waarbij ontwerp, omgevingsveiligheid, veiligheidskunde en arbeidshygiëne als vakdisciplines sterk verweven zijn."
Wat is de kern van die arbeidshygiënische strategie? Hoe kunnen werknemers in de nieuwe fabrieken veilig en gezond werken?
"Ons basisuitgangspunt is dat we in de nieuwe fabrieken via een bronaanpak, proces en arbeid zoveel mogelijk scheiden. Al in de ontwerpfase stellen we ons de vraag: 'Hoe voorkomen we zoveel mogelijk dat mensen in een omgeving met schadelijke stoffen en lawaai moeten werken?' Stof, vrijkomende dampen en lawaai zijn in het staalproductieproces niet te vermijden."
"Maar we willen geen situatie waarin mensen continu met zware persoonlijke beschermingsmiddelen moeten werken, zoals adembescherming. Dat is in een warme productieomgeving extra belastend. De oplossing is om enerzijds processen zoveel mogelijk te automatiseren en in te kapselen. En anderzijds een tweede beschermingsschil te creëren rond werknemers die noodzakelijk in de fabriek moeten werken. Zo kunnen operators bijvoorbeeld de installaties bedienen vanuit beschermende control rooms."
Een fabriek zonder personeel dus? Is dat de oplossing?
Niet helemaal, want er zijn altijd mensen die noodzakelijk toch in de productieruimten moeten werken. Bijvoorbeeld voor inspecties, het oplossen van storingen of schoonmaakwerkzaamheden. Voor die werknemers of contractors moeten we soms nog wel extra bescherming regelen via arbeidsmiddelen, werkprocedures en PBM."
"Maar ook die extra maatregelen moeten voor de betrokken werknemers zo min mogelijk impact hebben. Bij schoonmaken in een fabriek met stofvormende processen is vegen bijvoorbeeld uit den boze, want dan krijg je juist opdwarrelend stof. Om die stofbelasting te minimaliseren, krijgen de nieuwe fabrieken een centraal vacuüm afzuigsysteem waarop schoonmaakmedewerkers alleen een slang hoeven aan te sluiten. Dat voorkomt ook dat ze met zware zuigapparatuur moeten slepen. Nu hebben onze fabrieken zo'n systeem nog niet."
Heeft Tata Steel de arbeidshygiënische ontwerpeisen voor de nieuwe fabrieken zelf ontwikkeld? Of zijn er internationaal al intrinsiek veilige en schone staalfabrieken die als voorbeeld hebben gediend voor de vernieuwingen in IJmuiden?
Nee, wat we in IJmuiden gaan bouwen is echt heel bijzonder. Vertegenwoordigers van Tata Steel Nederland hebben wereldwijd fabrieken bezocht en navraag gedaan om te bekijken van welke internationale ervaringen en oplossingen we kunnen leren. Wat het team aan ideeën en oplossingen inbrengt, bekijk ik vervolgens door de arbeidshygiënische bril."
"Ik heb de indruk dat nergens ter wereld de eisen voor het reduceren van uitstoot naar de omgeving zo hoog zijn als in Nederland, dus wij moeten met ons ontwerpproces ook arbeidshygiënisch een stuk verder gaan. Wij plaatsen bijvoorbeeld een dikke, dichte schil direct om de EAF. Dat model van een 'schil binnen de schil', om werknemers extra bescherming tegen blootstelling te bieden, wordt echt niet overal toegepast."
Dat maakt de EAF-fabriek die in IJmuiden wordt gebouwd dus uniek?
"Ja, maar dat blijkt soms wel lastig voor de architecten, installatieontwerpers en bouwers. Want die willen weten aan welke blootstellingsnormen en grenswaarden de installaties moeten voldoen. Ons uitgangspunt is dat we liever geen grenswaarden willen vaststellen, omdat je daarmee in feite zegt dat je een zekere mate van blootstelling van werknemers accepteert. Dat zal in de praktijk altijd leiden tot het opzoeken van grenzen en dat willen we niet. Onze eis is dat het werk in de fabriek 'zo schoon mogelijk' moet zijn, dus feitelijk een blootstellingsrisico beginnend bij nul. Dat is een benadering die de bouwers en ontwerpers van dit type installaties niet altijd kennen."
Hoe is het voor jou om als arbeidshygiënist je vak uit te oefenen bij Tata Steel, met al deze vernieuwingen?
"Mijn werk als arbeidshygiënist is hier altijd al dynamisch en uitdagend, ook mijn reguliere advieswerk voor bestaande fabrieken op het terrein. Het is een mooie job, waarin je met je vakkennis echt verschil kunt maken voor werknemers. En dat in een omgeving met letterlijk alle typen veiligheids- en gezondheidsrisico's die je in de werkomgeving kan bedenken. We hebben voorzieningen en afspraken om te dealen met hitte, lawaai, zware machineparken, vloeibaar staal, gevaarlijke stoffen en zware transporten over het terrein via de weg en het spoor."
"Wat het verduurzamingsproject extra uitdagend maakt, is dat de bouw van nieuwe fabrieken en infrastructuur plaatsvindt terwijl het staalproductieproces gewoon moet blijven doordraaien. Dat brengt uiteraard weer zijn eigen uitdagingen mee voor veiligheid en gezondheid. De ambities rond het verduurzamingsproject zijn behoorlijk groot, maar zonder ambitie kom je nergens. Ik heb nooit een saaie werkdag en voel me hier met mijn vakkennis helemaal op mijn plek."
